„Malarze Holenderscy malowali ludzi starych i pokurczonych. Nie ukrywali brzydoty swoich modeli ale pokazywali ich piękno, bo mieli dystans do swego tworzywa. W naszej piramidzie jesteśmy zarazem tworzywem i twórcami. Otóż gdyby ktoś był niedoskonały fizycznie nie wiedziałby gdzie kończy się i gdzie zaczyna jego brzydota i nie sposób, by miał właściwy dystans do samego siebie. To jest powód dla którego sądzę, że osobiście nie mogę dłużej brać udziału w tej gimnastyce. Nie umiem znaleźć dystansu. Dlaczego? Nie mogę być równocześnie twórcą i tworzywem. Mam chyba prawo wyboru?”
Rejs. z 1970 roku w reżyserii Marka Piwowskiego
„….czy mogę być równocześnie twórcą i tworzywem?”
Jerzy N. Grzegorek
DROGA – od twórcy do tworzywa i na nowo twórcy
Teatr Ruchu Umownie Ewidentnego TRUE został założony w 2014 roku w Szczecinie i jest pionierską instytucją na polskiej scenie artystycznej. Jako pierwszy w Polsce teatr tańca, składający się w pełni z tancerzy-aktorów z różnymi niepełnosprawnościami, TRUE realizuje działalność w trybie systematycznego laboratorium twórczego. To miejsce eksperymentu artystycznego i badania potencjału ruchowego osób z niepełnosprawnościami w kontekście performatywnym.
Jerzy Norbert Grzegorek — założyciel i twórca TRUE
Jerzy Norbert Grzegorek, urodzony 20 maja 1976 roku w Szczecinie, jest socjologiem i pedagogiem kultury, doktorem nauk społecznych w dyscyplinie pedagogika. Jego działalność artystyczna i naukowa koncentruje się na animacji kultury, wychowaniu do sztuki i przez sztukę oraz badaniach nad kulturą artystyczną osób z niepełnosprawnościami.
Grzegorek pełni funkcję prezesa Fundacji Ośrodek Praktyk Teatralno-Tanecznych w Szczecinie oraz założyciela Pracowni Laboratorium Idiomów Ruchu i Rytmu Tancerza z Niepełnosprawnością. Jako idiochoreograf łączy teoretyczne i praktyczne aspekty choreografii, eksperymentując z unikatowymi idiomami ruchowymi tancerzy z niepełnosprawnościami.
Jest członkiem Polskiego Forum Choreologicznego oraz recenzentem naukowego czasopisma „Studia Choreologica”. W latach 2020–2023 i ponownie od 2024 roku pełni funkcję członka Sekcji Pedagogiki Sztuki przy Komitecie Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk.
W swojej karierze łączy praktykę choreograficzną i pedagogiczną — jest dyplomowanym nauczycielem tańca irlandzkiego oraz współczesnego, a także założycielem zespołu Celtic Dream (1998–2011) i szkoły tańca IRISH RHYTHMS (2005–2011). Jest promotorem kultury tańca irlandzkiego w Polsce oraz twórcą pierwszego w kraju show tańca irlandzkiego „Green Show” (2004).
W uznaniu za działalność edukacyjną na rzecz dzieci i młodzieży w województwie zachodniopomorskim otrzymał tytuł „Przyjaciel Dzieci Szczecina” (2006). Jest również członkiem Komisji Programu Narodowego Instytutu Muzyki i Tańca „Przekraczanie Granic” oraz stypendystą Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dziedzinie tańca (2021).
Wybrane realizacje artystyczne
Jerzy Norbert Grzegorek zrealizował i wystawił wiele autorskich spektakli, które eksplorują tematykę ruchu, emocji i doświadczenia osób z niepełnosprawnościami, m.in.:
- Korowód w Fado (2014)
- Korowód w Bluesie. Mandala (2021)
- Korowód w Tęsknocie. Opór (2022)
- Korowód w Przemijaniu. Czas (2024)
- Scenariusz dla niewidomego lecz możliwego tancerza idiosensorycznego (2024) — monodram
Ponadto jest twórcą projektu patentowego Maszyna Idiosensoryczna (2023), który stanowi innowacyjne narzędzie wspierające doświadczenia sensoryczne tancerzy z niepełnosprawnościami.
„….czy mogę być równocześnie twórcą i tworzywem?”
Jerzy N. Grzegorek
Z autoetnograficznego dzienniczka
Kwalifikacje z tańca współczesnego oraz równolegle podjęte studia z pedagogiki tańca rozpocząłem jako dojrzały tancerz i pedagog. Mimo osiągniętych sukcesów scenicznych i spełnionych aspiracji wychowawczych, w postaci wielu złotych medalistów na międzynarodowych zawodach tańca, wciąż nie ustawałem w wysiłkach. Czy byłem zbyt ambitny? Tak. Zdecydowanie zbyt ambitny i nierozważny. Kształciłem młodych, pragnąc podnosić jednocześnie swoje kwalifikacje pedagogiczne — zarówno w teorii, jak i praktyce. Ciało było już lekko zmęczone intensywnością ćwiczeń, nauczania (nie byłem nauczycielem, który jedynie mówi), pracy na scenie. Do tego dochodziły wymagające studia, prowadzone przez zdyscyplinowanych nauczycieli, dążących do najwyższej jakości. Moje ambicje przerosły możliwości fizyczne. Umysł funkcjonował jak dwudziestolatek, nie przewidując konsekwencji zdarzeń.
DV8 PhysicalTheatre – The Cost of Living
Jako uczeń dra Witolda Jurewicza — choreografa, pedagoga, performera i dyrektora Teatru Tańca Alter w Kaliszu — zostałem zainspirowany twórczością niepełnosprawnego tancerza Dave’a Toole’a. Przedstawienie „The Cost of Living” autorstwa DV8 Physical Theatre wywołało we mnie głęboką refleksję metodyczną, choć wówczas nie miałem świadomości, że przyjdzie mi pracować z tancerzami-aktorami z różnymi niepełnosprawnościami.
W latach 2009–2011 równolegle studiowałem pedagogikę tańca, broniąc pracę dyplomową pt. „Stany emocjonalne ciała i ducha. Teatr tańca Piny Bausch” pod kierunkiem tanecznym dra Alexandra Azarkevitcha i naukowym prof. dra hab. Bogdana Idzikowskiego, stając się nieoczekiwanie twórczym podmiotem.
Podczas ostatniego egzaminu praktycznego z techniki jazzowej doznałem poważnego urazu stawu kolanowego — nie zdając sobie z tego sprawy. W trakcie egzaminu głośno strzeliło w moim prawym kolanie, kazano mi usiąść, ale po krótkiej przerwie dokończyłem egzamin, otrzymując pochwały za wykonanie izolacji w choreografii. Dwa tygodnie przerwy i powrót na salę prób, bez konsultacji lekarskiej. Nic nie wskazywało na poważniejszy problem — zwykła kontuzja. Jednak przy wykonaniu piruetu ciało obróciło się, a stopa pozostała unieruchomiona. Diagnoza była poważna: zmiażdżone łąkotki, zerwane więzadło krzyżowe i więzadła poboczne w wyniku entuzjastycznego obrotu. Tuż przed egzaminem dyplomowym przeszedłem pierwszą z trzech operacji rekonstrukcji. Na egzamin przybyłem o kulach, a obaj mistrzowie ocenili mój egzamin słowami: „Jesteś niesamowity.”
Po roku intensywnej rehabilitacji i powrocie do tańca, nagle podczas porannego biegania doznałem kolejnego urazu — coś w kolanie rozdarło się jak wełniany sweter. Kolejne operacje i rehabilitacja nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Kariera sceniczna legła w gruzach. Nie zapomnę słów ortopedy: „Z tańca musi pan zrezygnować. Z biegania raczej też. Można próbować rowerek.”
Długa przerwa wpłynęła na ciało i umysł. Powrót do tańca umożliwiła całkowita transformacja podejścia do własnego ciała — somaestetyczny ogląd innego ruchu i jego rytmu. Ten cykl wydarzeń w ciągu trzech lat pozwolił mi stać się innym tancerzem, pedagogiem tańca, animatorem kultury teatru tańca i odkrywcą synergii idiomów ruchu i rytmu z improwizacją — idiochoreografem.
Jerzy N. Grzegorek, Somaestetyczne konteksty tańca współczesnego, czyli o trudnej sztuce tworzenia siebie przez taniec, W: O poszukiwaniu, poznawaniu i tworzeniu samego siebie : perspektywa teoretyczna i empiryczna / pod redakcją Marty Krasuskiej-Betiuk, Małgorzaty Jabłonowskiej, Sylwii Galanciak, (Zeszyty Naukowe - Forum Młodych Pedagogów przy Komitecie Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk ; z. 20), Lublin : Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej, 2016, s. 126-139. W 2012 roku, na początku studiów doktoranckich na Uniwersytecie Szczecińskim, rozpocząłem teoretyczną eksplorację tańca, animacji kultury tanecznej i działań performatywnych tancerzy z niepełnosprawnościami, głównie w środowisku międzynarodowym. Inspirację własnej metodycznej pracy odnalazłem w postawie i twórczości Lisy Bufano — tancerki i performerki, która kontynuowała pracę artystyczną pomimo niepełnosprawności, odnajdując piękno w amputacji.
W jednym z wywiadów powiedziała:
„Moje oko zawsze przyciągało nienormalne formy (…) Po prostu teraz moim narzędziem jest moje ciało. Nadal animuję formę, ale to moja własna forma (…) Nie jestem niezwykłym tancerzem, lecz będąc wykonawcą z deformacją, widzę, że widzowie reagują intuicyjnie: przyciąganie / odpychanie — to może być przekonujące. Mam tylko nadzieję, że istnieje równowaga między ową intuicją a treścią spektaklu.”
Jerzy N. Grzegorek, (2020). Dance Culture of Persons with Disabilities. An Attempt to Define the Phenomenon – Broadening the Meanings. W: Studia Choreologica. Vol XXI. Poznań: Polskie Forum Choreologiczne 2020. tańca. LISA BUFANO
Na Międzynarodowej Konferencji Doktorantów w 2013 roku wygłosiłem referat pt. „Inny w przestrzeni wychowania do twórczości – tancerz z niepełnosprawnością ruchową” w odniesieniu fenomenologicznym z ilustracją twórczości Lisy Bufano. Dopiero pół roku później dowiedziałem się, że referat ten wygłosiłem dokładnie w dniu śmierci tej niesamowitej artystki. Był to dla mnie silny impuls.
Jerzy N. Grzegorek, Inny w przestrzeni wychowania do twórczości – tancerz z niepełnosprawnością ruchową, [w:] Problemy edukacji, rehabilitacji i socjalizacji osób niepełnosprawnych, Tom 21 (2/2015), Interdyscyplinarność w opiece i wsparciu osób niepełnosprawnych, Katowice: Wydawnictwo UŚ, Katowice 2015. W 2014 roku, kierując Akademickim Centrum Kultury Uniwersytetu Szczecińskiego, otrzymałem propozycję z Fundacji Szansa dla Niewidomych oraz Biura ds. Osób Niepełnosprawnych US, aby poprowadzić dwutygodniowy warsztat tańca z osobami niewidomymi i słabowidzącymi z regionu. Otwarłem się na ten pomysł, organizując pierwszą edycję warsztatu „Teatr Ruchu w Obrazie Widzianym bez Lustra”. Już pierwsza styczność z uczestnikami skierowała mnie od warsztatów ku realizacji przedstawienia opartego na portugalskiej muzyce Fado. Tak powstał „Korowód w Fado”, w którym również sam tańczyłem jako równoprawny uczestnik.
Przedstawienie zostało oparte na potrzebie stworzenia przestrzeni samodzielności twórczej dla osób niewidomych, w której nikt ich nie prowadzi, a wsparcie ma charakter animacyjny, emancypacyjny i opiera się na równoprawności energii nie tylko w grupie, lecz także między tancerzami a widownią. Synergia komunikacji kinestetycznej i kinetycznej umożliwiła uchwycenie naturalnych idiomów ruchu i rytmu tancerzy-aktorów z niepełnosprawnościami. „Korowód” wystawiono premierowo w 2014 roku na specjalnie zaprojektowanej scenie Akademickiego Centrum Kultury US.
Nazwa TEATR RUCHU UMOWNIE EWIDENTNEGO – TRUE, którą zaproponowałem, powstała w opozycji do rozedrgania i niejednoznaczności w dyskursie społecznym oraz braku jasności w definiowaniu sztuki osób niepełnosprawnych. TRUE stało się manifestem, podkreślającym, że tu nie chodzi o niepełnosprawność, lecz o sztukę — sztukę wszystkich ludzi, która ma prawo być obecna na profesjonalnych scenach.
LABORATORIUM TRUE / dzielenie się wiedzą
Od premiery „Korowodu w Fado” do „Korowodu w Bluesie. Mandala” minęło blisko siedem lat, w trakcie których intensywnie rozwijałem pedagogiczną praxis, prowadząc badania edukacyjne i formułując autorską metodykę. Uczestniczyłem w licznych konferencjach i publikowałem artykuły naukowe, podejmując problematykę tańca i niepełnosprawności w kontekście praw człowieka, barier i ograniczeń społecznych oraz metodycznych.
W 2018 roku obroniłem pracę doktorską pt. „Typy animatorów artystycznej kultury studenckiej w środowisku akademickim Szczecina” pod kierunkiem prof. Dariusza Kubinowskiego — pedagoga kultury i choreologa. Rok później, na zaproszenie mentora, przedstawiłem referat na Konferencji Polskiego Forum Choreologicznego, prezentując pedagogiczną koncepcję idiomów ruchu i rytmu tancerza z niepełnosprawnościami, opartą na pracy twórczej nad „Korowodem w Fado”.
W 2020 roku opracowałem innowacyjny projekt badawczy pt. „TEATR RUCHU UMOWNIE EWIDENTNEGO – INKLUZJA I ANIMACJA KULTURY TANECZNEJ OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ” (TRUE). Projekt został przyjęty z jedną z najwyższych punktacji w Polsce i dofinansowany przez Ministerstwo Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w formie Stypendialnej.
Roczna praca stypendialna zaowocowała powstaniem przedstawienia „KOROWÓD W BLUESIE. MANDALA”, które miało swoją premierę w listopadzie i grudniu 2021 roku na scenie Domu Kultury Krzemień w Szczecinie. Ten etap był początkiem intensyfikacji mojej pracy nad pedagogią idiomów ruchu i rytmu tancerza z niepełnosprawnością, otwierając kolejne „Korowody” oraz rozwijając prace nad Laboratorium Idiomów Ruchu i Rytmu Tancerza z Niepełnosprawnością.
Dopełnienie roli twórcy i tworzywa
W listopadzie 2022 roku premierowo zaprezentowaliśmy „KOROWÓD W TĘSKNOCIE. OPÓR” na Międzynarodowym Festiwalu Teatralnym w Bydgoszczy, na deskach Teatru Polskiego. Niestety, w styczniu 2023 roku w wyniku wypadku doznałem całkowitego zniszczenia głowy kości promieniowej lewej ręki. Poddałem się operacji – endoprotezoplastyce stawu łokciowego. Wówczas usłyszałem znamienne słowa od moich tancerzy-aktorów: „Z kim przystajesz, takim się stajesz.” Już w marcu, mimo trudności, ponownie zagraliśmy „KOROWÓD W TĘSKNOCIE. OPÓR” w Bydgoszczy, na specjalne zaproszenie Prezydent Miasta Bydgoszcz. I tym razem — nie mogło być inaczej — tańczyłem.
Praca badawcza i animacyjna prowadzona w ramach projektu TRUE udowodniła, że inkluzja kultury tanecznej nie tylko jest możliwa, ale i potrzebna, by w pełni realizować konstytucyjne prawo do kultury i edukacji artystycznej.
Moja osobista historia, mimo licznych trudności i ograniczeń, jest świadectwem, że z pasją i konsekwencją można przekraczać granice i tworzyć przestrzeń dla wszystkich, niezależnie od fizycznych ograniczeń.
LABORATORIUM/ korowody
KOROWODY to długi szereg osób poruszających się jedna za drugą. To także tańczący ludzie idący w rytmie tanecznym, często trzymający się za ręce. To procesja – uroczysty pochód, często ze śpiewami, tańcami oraz niesieniem sakralnych przedmiotów. Znamy korowody i procesje obrzędowe, świąteczne, weselne, żałobne, studenckie, wiejskie, dożynkowe, bachanalia i wiele innych.
Teatr Ruchu Umownie Ewidentnego (TRUE) nazywa swoje przedstawienia właśnie KOROWODAMI, podkreślając ich fundamentalny charakter – budowanie wspólnoty. TRUE tworzy tym samym głęboką łączność z widzami, opartą na doświadczeniu kinetycznym i kinestetycznym, czyniąc z nich pełnoprawnych i świadomych uczestników wydarzenia.
Dopełnieniem jest aranżacja widowni w literę „U”, ze sceną usytuowaną centralnie, na poziomie bezpośredniej styczności z widzem-uczestnikiem, co pozwala na pełne zaangażowanie zarówno ciała, jak i umysłu w KOROWODY TRUE.
Jerzy N. Grzegorek z Jagoda Grekowicz (niewidoma) „wyliczanka” 
LABORATORIUM / ZESPÓŁ
Zespół TRUE to nie tylko artyści – tancerze-aktorzy, ale także grupa specjalistów od scenografii, multimediów, filmu i dźwięku, którzy pracują koncepcyjnie i twórczo nad dziełem scenicznym przez co najmniej rok – od momentu zrodzenia się idei aż do premiery. To stopniowo dojrzewający proces oparty na wielowarstwowo rozwijanym scenariuszu oraz indywidualnym podejściu do wizji całości poprzez dobór obsady – to zawsze konkretny człowiek tworzy postać, nigdy odwrotnie. Dzięki temu KOROWODY TRUE są niepowtarzalne, a idiochoreografie – tworzone z idiomów ruchu i rytmu tancerza-aktora – precyzyjnie definiują zarówno postać, jak i całą opowieść.
Treść i scenariusz formułowane są na podstawie uprzednio przyjętych założeń filozoficznych, z ciągłym, spiralnym powracaniem do dyskusji na temat budowania spotkania z widzem i podjęcia z nim bezpośredniego dialogu. W trakcie pracy koncepcyjnej wyłania się również zamysł muzyczny i/lub dźwiękowy, co często prowadzi do adaptacji zawartych w spektaklu treści ideowych i tekstowych – pieśni, piosenek, czy innych form literackich.
Cały proces to jednoczesne poszukiwanie minimalizmu w żyjącej scenografii, z zachowaniem jej funkcji dostępnych widzowi-uczestnikowi, dzięki czemu całość otwiera się jako KOROWÓD ZDARZEŃ.
